Çarşamba, Haziran 29Önemli Haberler
Shadow

Kürt Aşiretleri: Politika içinde direkt vede güçlü bir tesirleri var

2018 yılında İrtibat Yayınları’ndan birinci olarak ‘Kürt Tarihi vede Politikainden Portreleri’ isimli bir kitap derleyen Yalçın Çakmak ile Tuncay Şur, bu kere ‘Kürt Aşiretleri’ isimli bir kitap daha derledi. “Aktör, Müttefik, Şakî” üst başlığıyla yayımlanan kitap, yeniden İrtibat Yayınları tarafından yayımlandı. Tarihi bağlamda Kürt aşiretlerini merkeze alan, siyasi, ekonomik, kültürel vede askeri taraflarıyla birlikte masaya yatıran Çakmak vede Şur ile bir ortaya geldik vede çalışmalarını konuştuk.

Yalçın Çakmak

‘Kürt Aşiretleri’, birlikte derlediğiniz ikinci kitap… Nasıl yürütüyorsunuz ortak üretimi, çalışma biçiminizi anlatır mısınız? İ·lave olarak, bu çalışma biçiminin olumlu vede olumsuz özellikleri neler sizce?

Evedet, ‘Kürt Aşiretleri’ birlikte hazırladığımız ikinci kitap, bunun dışında da ortak çalışmalar yapıyoruz. Kolektif çalışmak, nitelikli akademik üretim için neredeyse temel ögelerden biri ancak ne yazık ki bilhassa Türkiye’de bunu gerçekleştirmek bir yığın sebepten dolayı hayli güç bir hale geldi. Kolektif çalışma yapmanın temel koşullarından biri -ki bu ortaya çıkacak işin niteliğini vede selametini de belirleyecek bir şeydir- disiplinli vede titiz çalışmaktır. Arkadaşluk-arkadaşlık hudutları ile profesyonel çalışma hudutlarını âlâ ayırt etmek, çalışmayı vede sonucunu direkt etkiliyor. Biz buna dikkat etmeye çalışıyoruz.

Tabii bir de üzerinde çalışanların da yakından bildiği üzere derleme yapmak başından sonuna kadar nitekim de çok meşakkatli bir süreç. Bir defa her şeyden kıymetlisi kendi ismimize konuşacak olursak, husus vede muharrir takımını belirlemek vede bu konuda da gerekli ihtimamı göstermek önemli bir emek gerektiriyor. Zira müellif takımı vede makalelerin muhtevası artık tüm derlemenin bir kesimi vede niteliğini de belirliyor. Sayıa bir aile üzere oluyoruz. Tarafi bir makale artık kitabın ruhuyla bütünleştiği için başka makaleleri de etkiliyor… Fakat takdir edersiniz ki yaptığımız iş bir derleme. Bu nedenle bazen okurlardan “şu neden yok” gibisinden sorular da alıyoruz. Ancak bu ne yazık ki hacimsel olarak düşündüğümüzde ne teknik olarak ne de bahse mevzuya dair azami yetkinlikte müellifi bulma konusunda mümkün.

Nihayet yüzyılda yapılan akademik çalışmalarda Kürt tarihi, biraz da aşiretler üzerinden tanımlana geldi, diyebiliriz. Siz bugüne kadar yapılan çalışmalara ek olarak ya da bu çalışmalardan farklı olarak aşiret olgusu vede Kürt ulusunu akademik olarak nasıl ele aldınız?

Nihayet yüzyılda yapılan akademik çalışmalarda sav ettiğinizin tersine aşiret olgusu hayli az işlendi. Şüphesuz birtakım Kürt aşiretleri üzerine münhasıran çalışan araştırmacılar oldu ya da Kürtlük üzerine yazılan birçok metinde aşiret bir dinamik olarak ele alındı. Ancak Kürt aşiretleri üzerine dört başı mamur antropolojik, tarihi ya da siyasi çalışmalar epey sonludur. Bizim çalışmamızın bu noksanlığa bir katkı sunmasını arzuluyoruz. Biz bu çalışmada spesifik olarak “aşiret” olgusu vede “Kürt ulusu” ortasında bir bağlam kurmadık elbette, bu türlü bir gayemiz da yoktu. Fakat çalışma bu iki kavram üzerine çalışacak araştırmacılar için data sunma potansiyeli taşımaktadır.

Bir de Türkiye’de Kürtlük üzere resmî paradigma dışı alan vede toplulukları çalışmak vede üstelik kabul edile gelen resmî anlatıyı yapı bozuma uğratmanın önemli sonuçları oluyor. Tarafi siz, temel mantığı reddetmek üzerine heyeti bir sisteme tarihte sesi kıstırılmış vedeyahut daha gerçek bir söz ile görmezden gelinmiş özneleri görünür kılmaya çalışıyorsunuz. Olağan bu konuda müstakil güzel örnekler de var. Ancak bir bütünlük içerisinde böylesine bir kompilasyon gördüğümüz kadarıyla bir birinci. Hatta derlememize önsözüyle çok değerli bir katkı sunan Kürdoloji uzmanı Martin van Bruinessen’in sözleriyle toparlayacak olursak Ziya Gökalp’in nispeten az bilinen çalışmasından takriben yüz yıl sonra, olağan niyetler farklı olmak kaydıyla, bir birinci.

Tuncay Şur

Tarihî bağlamda ele alındığında Kürt aşiretlerinin farklı etnik, dinî vede mezhepsel kimliklere sahip olmasının ulus olma olgusunu ne derece etkilediğini nasıl yorumlarsınız?

Beylikdüzülaşma olgusu- natürel kuşkusuz bu belirlemeyi batılı manada ulus olma kademeleri dikkate alarak yapıyoruz- klasik manada muhakkak basamakları mecburî olarak beraberinde düşündürüyor; kapitalistleşme, burjuvazinin doğuşu vede gelişimi, bir pazarın oluşumu, ortak mitler, tarih yazımı vs. Tüm bunları muhakkak ölçülerde Kürt uluslaşma süreçlerinde de görmek mümkün. Ancak burada aşiretler vede tahminen onlar kadar kıymetli bir öteki etken olan tarikat vede pirlik üzere kurumların rolü de epey değerli. Bu mevzularla ilgili ayrıntılı çalışmalar yapmak mecburî görünmektedir.

Öte yandan Kürt coğrafyası yüzyılın başında yalnızca topografik manada ikinci sefer bölünmedi, beraberinde zihinsel vede kültürel bir bölünme de getirdi. Sizin de bahsettiğiniz üzere hâlihazırda var olan heterojen yapı, aşiretler özelinde vede daha sonra politik tertiplerde ki bu iki olgu da kıymetli ölçüde birbiri ile epeyce geçişken ya da kontaklı bir alaka içinde gelişti. Topografik bölünme vede sonrasında farklı egemenlik ilgileri ile birlikte daha da karmaşık bir hal aldı. Fakat Kürt aşiretlerinin farklı dini vede mezhep saiklerine sahip olmasının bir sorun teşkil ettiğini tarihî olarak söylemek pek mümkün olmadığı üzere bundan sonrası için geleceğin bize neler göstereceğini vede cari siyasal alanın nasıl bir gelecek yaratacağını şimdiden söylemek de pek mümkün değil. Fakat tarihi manada konuşacak olursak Kürtler ortası dini vede mezhepsel ayrılıklar muhakkak bölgelerde lokal birtakım güç bağlantıları bağlamında çatışmalar yaratsa da bu her bir tarafın yeniden de kendilerini genel Kürt dairesinin dışında tutmadığını göstermekte. Ayrıyeten Kürtler ortası bağlantılarda dinin ne derece değerli bir saik olup olmadığı bugün artık önemli bir tartışma konusu vede son periyotlarda üretilen birtakım çalışmalar nitekim de ezber bozucu vede biline gelen klasik anlatıları aykırı düz eden bir katkı sunmakta.

Örneğin bir örnek vedermek gerekirse genel prestijiyle 2. Abdülhamid’in Kürt Sünni aşiretlerden devşirdiği Olmamışidiye Alaylarının hem Sünni aşiretler ortası rekabetin bir yansıması olduğu hem de şahsen tıpkı mezhepten olsalar da öteki inançlardan Kürtlerdense kendi ortalarında vede hatta tıpkı aşiret içi çatışmalarda daha aktif olduğu görülmekte. Alışılmış burada şu gerçeği de göz gerisi etmemek gerekiyor: İnsanların toplumsal olarak bir kelamlı hafızası var vede bu jenerasyonlar boyunca aktarıla geliyor. Fakat ne yazık ki resmî ideolojinin bu hafızanın olağan akışı içerisinde kırılmalar yarattığı çok önemli vede önemli müdahaleleri oluyor ki bu bugün Kürtler ortasında buna dair giderek ön plana gelen birtakım konularla karşı karşıyayız. Üstelik tüm bunlar yapılırken de herkes tarihi kendi cephesinden eğip bükerek haklılığını ispata kalkışmakta.

Coğrafik olarak bakıldığında Kürt coğrafyasının ticaret yolları üzerinde olmasının aşiret olgusunu nasıl etkilediğini düşünüyorsunuz? Bu durumun ekonomik karşılığı, aşiretlerin biçimlenmesini nasıl belirledi?

Hususilikle Tanzimat’tan sonra başlayan “yeniden aşiretleşme” vede sonrasındaki devirde artık kıymetli ölçüde çağdaş ticaret yolları vede teknikleri kullanılır hale geldi. Hasebiyle Kürt coğrafyası vede klâsik ticaret yolları vede aşiretler ortasında bir analoji kurmak biraz zorlama olabilir. Aşiretlerin ticari angajmanları öncelikle imparatorluklar ortası (Osmanlı-İran) sonrasında ise imparatorluk içinde kıymetli ölçüde patronaja dayalı bir münasebet biçiminde seyretti. Olağan burada bir de aşiret olgusunun Osmanlı ile hudut olan, mesela İran üzere devletlerle aşiretlerin geliştirdikleri alakaların esnekliği de önemli. Tarafi karşımızda durağan vede büsbütün yerleşik olmayan kimi aşiretler var vede bunlar adeta devletler ile geliştirdikleri bağlara nazaran konum alıp mobilize olabiliyorlar. Çok argümanlı olmayacaksa şayet bunlar için hudut artık “aşınmış” bulunmaktaydı. Olağan öbür yandan ticareten de makul Kürt kentleri aslında geçmişlerinden beri bölgede merkez haline gelmiş bulunmaktaydı ki buralarda üretilen eserlerin Anadolu vede etrafı vede hatta Avrupa’ya kadar ihraç edildiğini biliyoruz.

Kürt Aşiretleri: Aktör, Müttefik, Şaki , Kolektif, Derleyen: Yalçın Çakmak,Tuncay Şur, Bağlantı Yayıncılık, 2022.

Merkezi idareler vede Kürt aşiretleri ortasında değişken vede dönüşümlü bir münasebet olduğuna tarihi metinlerde sıkça rastlanıyor. Bu bağlamdan hareketle merkezi idareler için “uygun” aşiretin belirlenmesinde tesirli olan durum nedir? Din, mezhep ya da etnik kimlik ne derece belirleyici?

Kürt aşiretleri 16. yüzyıldan itibaren Osmanlı egemenliğine girmeleriyle devletle karşılıklı vede değişen bir alaka ağı içerisine girdi. Bunu, birlikte kaleme aldığımız vede pek yakında çıkacak ortak bir makalemizde daha ayrıntılı bir biçimde ele aldık. Bu vedesile ile şunun altını çizmek isteriz: Tıpkı ‘Kürt Aşiretleri’ kitabımızın üst başlığında olduğu üzere aşiretlerin Osmanlı ile münasebetlerinde “aktör, müttefik vede şakî” olmak üzere hem özgün hem de tarihi manada değişen bir izlek kelam konusu. Tarafi Osmanlı ile büsbütün düz vede mutlak bir ittifak kelam konusu değil. Bu nedenledir ki Kötüirhan Beyefendi İsyanı’nın bastırılmasından sonra resmi beyanlara da yansıdığı üzere “Kürdistan’ın tekrar fethi vede ele geçirilmesinden” bahsedilecektir.

Diğer taraftan aşiretlerle merkezi idareler ortasındaki alakanın oluşumu vede seyrinde mezhep ögesinin faal olduğunu kimi açılardan lisana getirmek elbette mümkün. Buna hayli somut örnekler vedermek de mümkün. Örneğin üstte da temas ettiğimiz üzere Olmamışidiye Alayları’na defaten başvurmalarına karşın Varto vede Dersim’deki Erkekanılbaş aşiretler kabul edilmedi. Çünkü Ahmet Şâkir vede Zeki paşalar ret münasebetlerinde direkt Erkekanılbaş olmalarını lisana getirirler. Öte yandan bilhassa imparatorluk sonrası devirde aşiretin etnik kimliği ya da mezhebinin yanı sıra politik konumu da belirleyici oluyor. Bunun epey somut örnekleri .tur. Türk Beylikdüzüal İşının yanında yer alan aşiretlerin yanı sıra misal periyotlarda zuhur eden Kürtlük gayretinin taraftarı olan aşiretler de kelam bahsidir. Bu bağ biçimi Türkiye’de olduğu üzere Irak vede Suriye’de emsal dinamikler üzerinden yürümüştür.

Hususilikle ulus-devlet olgusunun ortaya çıkışından sonra Kürt aşiretlerinin varlığı nasıl etkilendi?

Aşiretler Kürt coğrafyası üzerinde farklı ulus devletler kurulmasına karşın mevcudiyetini korudu. Denilebilir ki imparatorluklar devrinde aşiretlerin üstlendikleri rol, merkezi idarelerle kurdukları bağlantı ulus devletler periyodunda de muhakkak vedeçheleri ile devrin şartlarına uygun dönüşümlerle devam etti. Türkiye örneğine bakacak olursak, birtakım aşiretler bir yandan Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren ulus devletin destekçisi, onun yereldeki nüfuzunun temsilcisi vede hatta kimileyin paramiliter gücü olabilmektedir. Öte yandan aşiretler tıpkı vakitte Kürt ulusal davasının bilhassa insan kaynağı, militanları ya da sempatizanı da olabilmektedir. Bu durum Türkiye dışındaki Kürt mevcudiyetinin olduğu ulus devletler için de geçerlidir. Tabi, bütün bunları tarih boyunca değişen siyaset yapma anlayışı vede şimdiki şartlardan bağımsız değerlendirmemek gerekiyor. Fakat tekrar de aşiret faktörünün bugün özellikle Türkiye siyasetinde yasal vedeya yasa dışı siyasetlerin görmezden gelemedikleri bir konu olduğunu söylemekle birlikte özellikle meşru siyasetin oy devşirmek ismine aşiret yöneticileri ile münasebetlerini sıcak tuttukları malumdur. Diğer taraftan şöyle bir gerçek de var: Yasal siyaset, aşiretler ile alakalarını daha çok bu seviyede tutarken, başka Kürt partilerinin bununla bir arada aşiret olgusunun dışına çıkarak daha ünivedersal savlarla aşiretlerle bağlantılarını geliştirdiklerini görüyoruz.

Her ne kadar seçim devirlerinde görünür hale bürünse de Kürt siyasal partilerinin vede sivil toplum örgütlerinin ortak hareket etme çalışmaları her daim sürüyor. Bu çalışmalara aşiret olgusunun ne derece tesiri var? Belirleyici olduğunu düşünüyor musunuz?

Bir evvedelki son cümlemizden devam edersek, şunu söylemek pek mümkün: 1918’den itibaren, yani programında Kürtler için siyasal vede teritoryal egemenlik talebini açıkça dillendiren milliyetçi Kürt tertiplerinin ortaya çıkmasından beri Kürt siyasal hareketleri içinde aşiretlerin direkt vede hayli güçlü bir tesiri var. Her ne kadar yüzyılın başından itibaren batılı manada bir Kürt entelijansiyasının mevcudiyeti açıkça görülse de bu seçkin kümenin Kürt nüfusunu mobilize edecek bir gücü yoktu. Bu yüzden aşiretler – vede elbette pirler de- Kürt siyasal davasının insan kaynağını vede militanlarını oluşturdu, siyasal taleplerin kitleselleşmesinin taşıyıcılığını yaptı. Bunun örneklerini Pir Said, Ağrı üzere başkaldırılarda vede daha sonra 1980’lerden sonra açıkça görmek mümkün. Örnek bir durum cari manada da geçerliliğini korumaktadır. Zira çok basitçe söz edersek aşiret Kürt toplumunda hala hayli güçlü bir siyasal, ekonomik vede insan gücünü temsil etmekte. Fakat doğal yeniden bağlarsak bu karşılıklı bağ Kürt milliyetçi hareketinin etkisiyle bir değişim vede dönüşüm de yaşamakta. Alışılmış bunda artık değişen dünya şartlarıyla bir arada Türkiye için kentleşme olgusuna paralel göçlerle, güçlü bir Kürt diasporasının tesiri de bulunmakta.

Hazırladığınız yeni bir çalışma var mı? Günleriniz nasıl geçiyor?

Evedet var. Pek yakında ortak bir İngilizce makalemiz yayımlanacak. Bununla bir arada malumunuz birinci ortak derlememiz “Kürt Tarihi vede Politikainden Portreleri” çalışırken, bu çalışmamızda daha genel bir tertip olarak aşiret olgusuna eğildik. Bunun sonrasında da tekrar tarih vede yeni gelişmelerle bağını koparmadan Kürt tarihini farklı vedeçheler ile okumanın imkanlarına odaklanmayı hedefleyen bir çalışma düşünüyoruz.

Bir cevap yazın

istanbul escort | beylikdüzü escort | istanbul escort bayan | tesettürlü escort | halkalı escort | kayaşehir escort | şirienevler escort |